اتاق درمان روانکاوی گاهی محل یک ناکامی تلخ می‌شود. مراجع با باری سنگین از تردید می‌نشیند، گره کوری از یک دوراهی بزرگ را با روانکاو در میان می‌گذارد و در نهایت با درماندگی می‌پرسد: «به نظر شما من باید چه کار کنم؟» پاسخ روانکاو اما نه یک دستورالعمل است، نه یک راه‌حل آماده؛ بلکه معمولا سکوتی نه چندان کوتاه، یک مکث یا نهایتا بازگرداندن پرسش به خود مراجع است که «به نظرت چه کارهایی میشه کرد؟» یا «دوست داری از من چه جوابی بشنوی؟».
این سکوت و پاسخ دادن سوال با سوال برای بسیاری در ابتدا بی‌رحمانه یا حتی ناکارآمد به نظر می‌رسد. چرا متخصصی که برای راهنمایی نزد او آمده‌ام و برای هر جلسه از من مبلغ نسبتاً زیادی دریافت میکند، درست در لحظات بحرانی و اوج نیاز من از جواب دادن طفره می‌رود؟ پاسخ به این پرسش، نه در بی‌تفاوتی درمانگر، بلکه در تقاطع بنیادین اگزیستانسیالیسم و اخلاق روانکاوی نهفته است.
رهایی از توهم مرجع بیرونی
ژان-پل سارتر در یکی از سخنرانی‌های خود، ماجرای یکی از دانشجویانش را در دوران اشغال فرانسه توسط نازی‌ها روایت میکند. تنها برادر این دانشجو در حین تهاجم آلمان به فرانسه کشته شده بود و پدرش که مظنون به همکاری با نازی‌ها بود خانه را ترک کرده بود. او میان دو تعهد گرفتار شده بود: از یک سو ماندن در خانه و مراقبت از مادری تنها و دل‌شکسته که تمام امیدش برای ادامه زندگی به او بود، و از سوی دیگر رفتن به انگلستان و پیوستن به نیروهای مقاومت برای مبارزه با فاشیسم و انتقام خون برادر.
هیچ فرمول اخلاقی، کتاب مذهبی یا فلسفه‌ای نمی‌توانست ترازویی در دست او بگذارد که وزن عشق به مادر را در برابر دفاع از وطن بسنجد. پاسخ سارتر به او کوتاه اما سنگین بود: «تو آزادی، پس انتخاب کن، خلق کن.» سارتر یادآور شد که حتی وقتی فردی برای راهنمایی سراغ یک کشیش یا مشاور می‌رود، از قبل نوع پاسخی را که می‌خواهد انتخاب کرده است؛ زیرا انتخاب اینکه چه کسی به ما مشورت دهد، تا حدی بیانگر نوع پاسخی است که فرد علاقه دارد بشنود.
پناه بردن به دیگری برای گرفتن تصمیم، تلاشی ناخودآگاه برای فرار از «اضطراب آزادی» و افتادن در دام «ایمان بد» (Bad Faith) یا خودفریبی است. اگر دیگری به جای من تصمیم بگیرد، بار گناه، مسئولیت و شکست احتمالی نیز بر دوش او خواهد بود، نه من. (بعدا مفصل تر از “ایمان بد” خواهم گفت.)
مرز قاطع روانکاوی و مشاوره ارشادی
بسیاری از رویکردهای مشاوره، درمان‌های شناختی-رفتاری یا «لایف کوچینگ» بر مدار راهنمایی مستقیم، آموزش مهارت‌های حل مسئله، ارائه استراتژی و اصلاح رفتار می‌چرخند. در یک مدل ارشادی یا القایی، فرض بر این است که مراجع دچار نقص آگاهی یا فقدان تکنیک است؛ درواقع تصور می‌شود اگر به فرد اطلاعات کافی و روش‌های مناسب آموزش داده شود خود برای رویارویی با مسائلش توانا خواهد شد. بنابراین مشاور در جایگاه دانای کل یا راهنما می‌نشیند و به او می‌گوید که مثلا چگونه یک رابطه‌ی عاطفی یا کاری را مدیریت کند، چطور مرز بگذارد یا حتی دقیقا در وضعیت بحرانی فعلی چه تصمیمی اتخاذ کند.
روانکاوی اما در تقابل بنیادین با این موضع قرار دارد. روانکاو خود را در جایگاه ندانستن تصور میکند. دانای کل نیست و قرار نیست با آگاهی دادن مساله ای را حل کند. بنا بر این است که همراه با مراجع با تحلیل مواد در دسترس، مانند تاریخچه، تداعی‌ها و رویاها به برآوردی از ضمیر ناآگاه مراجع دست پیدا کنند. به تعبیر ژاک لکان، مراجع تحلیل‌گر را منبع دانش نهایی تلقی میکند. اما روانکاو آگاهانه از این وسوسه قدرت کنار می‌کشد تا مراجع را از توهم وجود یک «پدر یا مرجع همه‌چیزدان» رها سازد. روانکاو مدام تلاش میکند که از جایگاه اربابی (همه دانی و همه توانی) دوری بجوید.
از طرفی، وقتی درمانگر پند می‌دهد، راهکاری پیشنهاد میکند یا به جای مراجع مساله‌ای را داوری میکند، در واقع ارزش‌ها، سوگیری‌های اخلاقی و دفاع‌های روانی خودش را روی زندگی مراجع آوار میکند، نه آنچه خود مراجع به آن نیاز دارد. مراجع نیاز دارد در اتاق درمان با میل خود روبرو شود و تلاش کند با آن کنار بیاید. تکرار این موضوع باعث پایان دادن به چرخه وابستگی نوروتیک نیز خواهد شد. اگر روان‌درمانگر در جایگاه راهکار و توصیه قرار بگیرد همان رابطه‌ی مخربی که فرد پیش از این با والد خود داشته است را باز تکرار کند. مراجعی که همیشه منتظر یک چراغ سبز بیرونی می‌ماند تا زندگی‌اش مشروعیت پیدا کند و در نهایت نه مسئولیت شکستش را می‌پذیرد و نه از موفقیتش به حد کمال لذت می‌برد.
روانکاوی به دنبال کشف «چرا»ی درماندگی بین گزینه‌ها است، نه انتخاب «کدام» گزینه.
رویارویی با ورطه آزادی: تنهایی اگزیستانسیال یک تصمیم
ناتوانی در انتخاب هرگز حاصل کمبود اطلاعات یا نقص استدلال عقلانی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از یک تعارض ناخودآگاه عمیق، هراس از فقدان و سوگواری برای گزینه‌ای است که کنار گذاشته می‌شود. وقتی کسی از روانکاو می‌خواهد برای او تصمیم بگیرد، در واقع می‌گوید: «بار سنگین پیامدهای زندگی مرا به دوش بکش تا من مجبور به تحمل اضطراب نباشم.»
تصور کنید فردی سال‌ها در شغلی امن اما حوصله‌سربر باقی مانده و میان ادامه آن یا استعفا برای راه‌اندازی کار مورد علاقه‌اش سرگردان است. او نزد روانکاو می‌آید و اصرار میکند: «به من بگویید استعفا بدهم یا بمانم؟». اگر روانکاو به او بگوید «استعفا بده و رویاهایت را دنبال کن»، بار آزادی را از او دزدیده است. اگر فرد شکست بخورد، خواهد گفت «تحلیل‌گرم زندگی‌ام را تباه کرد»؛ و اگر موفق شود، باز هم این پیروزی مال او نخواهد بود، بلکه تحقق دستور شخص دیگری است. روانکاو با راهکار ندادن، مراجع را روبه‌روی این واقعیت عریان قرار می‌دهد که ماندن در وضعیت خسته‌کننده‌ی فعلی، بهای گزافِ فرسودگی را دارد و رفتن به موقعیت هیجان‌انگیز جدید، خطرِ ورشکستگی و بی‌پناهی را. هیچ تصمیمی بدون هزینه‌ای تراژیک وجود ندارد و تضمینی برای درستی هیچ راهی نیست.فرد در خلأ این سکوت، ناچار می‌شود دست از فرافکنی بردارد و متوجه شود که این خود اوست که هر روز صبح ماندن در آن شرکت را انتخاب میکند، نه سرنوشت، نه والدین، و نه درمانگر؛ و تلاش کند دلیلی درست‌تر برای انتخابش بیابد.
سکوت روانکاو بی‌اعتنایی نیست، بلکه احترامی است شایسته‌ی تمامیت یک سوژه انسانی. هدف روانکاوی یا روان‌درمانی تحلیلی این نیست که شما را به انسانی با یک دفترچه راهنمای از پیش نوشته تبدیل کند؛ بلکه می‌خواهد توهمِ «دیگری‌ای که به جای من می‌داند» را در هم بشکند؛ تا فرد بتواند خود سکان‌دار زندگی خود باشد، با هراس تنهایی در آزادی چشم در چشم شود و مسئولیت تمام رنج‌ها و تمام زیبایی‌های زندگی خود را به دوش بکشد.