نویسنده: سپیده سپهری، روان‌درمانگر تحلیلی
ممکن است فرد سال‌ها پس از مرگ یک عزیز، در ماه یا تاریخی معین دچار افسردگی، اضطراب، بی‌خوابی، دردهای جسمانی یا حتی بحرانی شدید شود، بی‌آنکه در ابتدا ارتباطی میان وضعیت کنونی خود و فقدان گذشته پیدا کند.
این پدیده با عنوان واکنش سالگرد سوگ (Reaction Bereavment Anniversary) شناخته می‌شود. منظور، بروز واکنش‌های روانی، جسمانی یا رفتاری در حوالی تاریخ‌هایی است که با یک فقدان مهم پیوند دارند؛ از سالگرد مرگ و تولد فرد از دست رفته گرفته تا تعطیلات یا مناسبت‌هایی که به طور شخصی با فقدان مرتبط شده‌اند.
مقاله‌ایی که در سال ۲۰۲۵ در Psychoanalytic Psychotherapy منتشر شده، نخستین مرور نظام‌مند گزارش‌های موردی بالینی درباره این پدیده را با تمرکز بر نظریه روانکاوانه ارائه می‌کند.
زمان تقویمی و زمان ناخودآگاه
یکی از ایده‌های محوری مقاله این است که زمان روانی الزاما با زمان تقویمی یکسان نیست.
برخی سالگردها کاملا آشکارند: فرد می‌داند امروز سالگرد مرگ همسرش است و انتظار دارد غمگین شود. اما در موارد دیگر، فرد فقط متوجه می‌شود که در یک دوره مشخص از سال حالش تغییر کرده است؛ مثلا هر سال در ماه خاصی دچار افسردگی، درد جسمانی یا آشفتگی می‌شود، بدون اینکه در ابتدا معنای این زمان برای او روشن باشد.
در این رویکرد، میان سالگردهای بیرونی یا تقویمی و سالگردهای درونی یا رشدی تمایز گذاشته می‌شود. در نوع دوم، محرک الزاما یک تاریخ واقعی نیست. رسیدن فرد به سنی که پدر یا مادرش در آن سن مرده‌اند، ورود به مرحله‌ای از زندگی که یادآور زندگی فرد از دست رفته است، یا مواجهه با موقعیتی که ساختار رابطه‌ای گذشته را تکرار می‌کند، می‌تواند نوعی “سالگرد روانی” ایجاد کند.
از این منظر، روان می‌تواند گذر زمان را به شکلی ثبت کند که الزاما در سطح آگاهی قابل دسترسی نیست. این همان چیزی است که در ادبیات روانکاوانه با مفهوم زمان ناخودآگاه مورد توجه قرار گرفته است.
فقدان در روان چگونه باقی می‌ماند؟
برای فهم این واکنش‌ها، مقاله به مفهوم سوگ و رابطه با “ابژه از دست رفته” در نظریه روانکاوانه باز می‌گردد.
در فرآیند سوگ، فقدان فرد تنها به نبودن او در جهان بیرونی محدود نمی‌شود؛ رابطه روانی با ابژه ازدست رفته نیز دستخوش تغییر شده و به شکلی درونی بازسازماندهی می‌شود.
در این فرآیند، بخش‌هایی از فرد از دست رفته ممکن است در “خود” باز تولید شوند: شیوه سخن گفتن، عادات، ارزش‌ها، رفتارها یا حتی نحوه مواجهه فرد با دیگران.
در این مقاله میان همانندسازی ناهشیار با ابژه‌ی ازدسترفته و فرایند درونی‌سازی تمایز مهمی مطرح می‌شود. در مراحل اولیه‌ی سوگواری، فرد ممکن است به‌طور ناهشیار برخی ویژگی‌ها، عادت‌ها یا ارزش‌های فرد ازدسترفته را در خود بازتولید کند. در سوگواریِ موفق، این همانندسازی به‌تدریج به درونی‌سازی می‌انجامد؛ یعنی جنبه‌های ارزشمند ابژه‌ی ازدسترفته به شکلی واقعیت‌محور در هویت و زندگی روانی فرد ادغام می‌شوند و انرژی عاطفی می‌تواند به روابط، فعالیت‌ها و منابع درونی تازه هدایت شود. اما وقتی این فرایند ناقص باقی می‌ماند، به‌ویژه در فقدان‌های آسیب‌زا یا حل‌نشده، رابطه با ابژه ممکن است به‌صورت همانندسازی‌های ناهشیار و بازاجراهای تکرارشونده ادامه پیدا کند؛ به‌گونه‌ای که سوگ، به‌جای آنکه به‌طور نمادین پردازش شود، در قالب حالات هیجانی، رفتارها یا علائم تکراری بازمی‌گردد.
در چنین شرایطی، سالگرد ممکن است فقط یادآور یک واقعه نباشد؛ بلکه نقطه‌ای باشد که در آن رابطه حل نشده با فقدان دوباره فعال می‌شود.
تکرار به جای یادآوری
یکی از مفاهیم اصلی در این مقاله اجبار به تکرار است. به این معنا، تفاوت مهمی میان به یادآوردن فقدان و تکرار کردن آن در تجربه روانی وجود دارد.
در حالت نخست، فرد می‌تواند بگوید: پدرم در این تاریخ از دنیا رفت و هر سال این زمان برایم سخت است.
در حالت دوم، ممکن است ابتدا فقط این اتفاق رخ دهد که فرد هر سال در همان دوره دچار افسردگی، درد، آشفتگی یا رفتاری خاص شود؛ در حالیکه پیوند میان علامت و فقدان هنوز برای خودش نیز روشن نیست.
در اینجا، علامت می‌تواند به جای خاطره عمل کند.
بدن نیز ممکن است سالگرد را ثبت کند
یکی از جنبه‌های قابل توجه مقاله، تعداد مواردی است که واکنش سالگردی نه فقط به شکل افسردگی یا اضطراب، بلکه از طریق علائم جسمانی ظاهر شده است. این علائم شامل دردهای مزمن، درد قفسه سینه، سردرد و کمردرد، علائم پوستی و برخی نشانه‌های جسمانی دیگر بودند. برای مثال، در یکی از موارد، علامت جسمانی بیمار با وضعیت جسمانی فرد از دست رفته شباهت پیدا کرده بود. در چنین نمونه‌هایی، بدن می‌تواند به عرصه‌ایی تبدیل شود که در آن رابطه با ابژه از دست رفته، به جای اینکه در زبان و بازنمایی روانی بیان شود، خود را از طریق علامت نشان می‌دهد. البته این تفسیر روانکاوانه را نباید با این ادعا یکی دانست که هر علامت جسمانی در سالگرد یک فقدان الزاما منشا روانی دارد.
سالگرد؛ بازگشت فقدان یا فرصتی برای سوگواری؟
مقاله میان واکنش‌هایی که می‌توانند بخشی از فرآیند طبیعی سوگ باشند و واکنش‌های شدید و تکرارشونده‌ای که با سوگ حل نشده ارتباط دارند تمایز می‌گذارد. سالگرد می‌تواند فرصتی برای یادآوری، سوگواری و بازسازی رابطه درونی با فرد از دست رفته باشد. مراسم یادبود، رفتن به محل دفن، نگاه کردن به عکس‌ها یا انجام دادن آیین‌های شخصی، فرهنگی و اجتماعی می‌تواند به فرد اجازه دهد فقدان را در سطح نمادین تجربه و بازنمایی کند. اما در شرایطی که فقدان نتوانسته به خوبی در جهان روانی فرد جای بگیرد، سالگرد ممکن است شکل متفاوتی پیدا کند: افسردگی، اضطراب، علائم جسمانی یا رفتارهایی که خود فرد نیز معنای آنها را نمی‌داند. در اینجا، سالگرد ممکن است محل بازگشت آنچه هنوز نتوانسته است به طور کامل نمادین شود باشد.
فقدان همیشه در گذشته باقی نمی‌ماند
یک فقدان ممکن است سال‌ها پیش اتفاق افتاده باشد، اما اگر بخش‌هایی از تجربه آن نتواسته باشند به زبان، خاطره و بازنمایی روانی تبدیل شوند، ممکن است در قالبی دیگر بازگردند. گاهی این بازگشت به شکل یک خاطره، گاهی یک خواب، گاهی تغییر خلق، گاهی یک علامت جسمانی و گاهی صرفا احساس مبهمی که «هر سال در این موقع حالم بد می‌شود».
در چنین شرایطی، کار روانکاوی لزوما حذف علامت نیست. مسئله می‌تواند کشف معنایی باشد که علامت در سازمان روانی فرد حمل می‌کند. توجه به الگوی زمانی علائم می‌تواند بخشی از تاریخچه بالینی بیمار را آشکار کند؛ گاهی تقویم زندگی فرد سرنخی فراهم می‌کند که در روایت آگاهانه او حضور ندارد.
منبع:
Gibbons, R., Leaune, E., Lau-Tai, P., & Pitman, A. (2025). Understanding the psychodynamics of bereavement anniversary reactions: A systematic review of the clinical case literature. Psychoanalytic Psychotherapy, 39(4), 342–363.